جبرئیل یا روح خدا (قسمت پنجم)
در آيه اي از قرآن کريم اين گونه آمده است که ” فارسلنا اليها روحنا فتمثل لها بشراً سوياً” ” در اين هنگام ما روح خود را به سوي او فرستاديم و او در شکل انسان کامل بي عيب و نقص و خوش قيافه بر مريم ظاهر شد”[1]
تقريباً تمام مفسران معروف، روح را در اينجا به جبرئيل فرشته بزرگ خدا تفسير کرده اند ، و تعبير ” روح ” از او بخاطر آنست که روحاني است و هم وجودي است حياتبخش ، چرا که حامل رسالت الهي به پيامبران است که احياء کننده همه انسانهاي لايق مي باشد و اضافه روح در اينجا به خدا دليل بر عظمت و شرافت اين روح است ، که يکي از اقسام اضافه، اضافه تشريقيه است.
ضمنا از اين آيه استفاده مي شود که نزول جبرئيل مخصوص پيامبران نبوده البته به عنوان وحي و آوردن شريعت و کتب آسماني منحصراً بر آنها نازل مي شده ولي براي رساندن پيام هاي ديگر ” مانند پيام فوق به مريم “مانعي ندارد که با غير پيامبران نيز روبرو شود.
در آيات 19 الي 21 سوره تکوير خداوند مي فرمايد :”يقينا اين قرآن کلام فرستاده بزرگواري است ( جبرئيل امين) که از سوي خداوند براي پيامبرش آورده “انه لقول رسول کريم”[2]
و اين پاسخي است به آنها که پيامبر صلي الله عليه و آله را متهم مي کردند که قرآن را خود ساخته و پرداخته و به خدا نسبت داده است.
در اين آيه و آيات بعد پنج وصف براي جبرئيل پيک وحي خدا بيان شده، که در حقيقت اوصافي است که براي هر فرستاده جامع الشرائط لازم است.
نخست توصيف او به “کريم” بودن که اشاره و ارزش وجودي اوست ، آري او نزد خداوند بزرگ وجودي است با ارزش و با اهميت.
سپس به اوصاف ديگر او پرداخته ،و درآيه 20 سوره تکوير مي افزايد:”او صاحب قدرت است ، و نزد خداوند صاحب عرش مقامي والا دارد””ذي قوه عند ذي العرش مکين”[3]
“ذي العرش” اشاره به ذات پاک خداوند است، گرچه او صاحب تمام عالم هستي است ولي از آنجا که عرش خواه به معني عالم ماوراء طبيعت باشد ، و يا مقام علم مکنون خداوند ، اهميت بيشتري دارد، او را به صاحب عرش بودن توصيف کنند.
تعبير به “ذي قوه” يعني صاحب قدرت درباره جبرئيل به خاطر آنست که دريافت چنين پيام بزرگ و ابلاغ دقيق آن قدرت و نيروي عظيمي لازم است و اصولا هر رسول و فرستاده اي بايد در حدود رسالت خود صاحب قدرت باشد، مخصوصا بايد از هرگونه فراموشکاري در زمينه پيامي که مسئول ابلاغ آن است مبرا باشد.
“مکين” به معني کسي است که صاحب منزلت و مکانت است، اساساً بايد رسول شخص بزرگ و فرد برجسته اي باشد که بتواند نمايندگي و رسالت او را به عهده گيرد ، و کاملا مقرب و نزديک به او باشد و مسلماً تعبير به “عند” به معني نزد به معني حضور مکاني نيست، چرا که خداوند مکان ندارد بلکه حضوري مقامي و قرب معنوي است.
و چهارمين و پنجمين توصيف مي گويد:”او فرمانرواي فرشتگان و امين است””مطاع ثم امين”[4]
تعبير به “ثم” که براي اشاره به بعيد به کار مي رود ناظر به اين حقيقت است که پيک وحي خدا در عالم فرشتگان نافذ الکلمه و مورد اطاعت است، و از همه اينها گذشته در ابلاغ رسالت خويش نهايت امانت را دارد.
از روايات استفاده مي شود که گاه جبرئيل امين براي ابلاغ آيات قرآن از سوي گروه عظيمي از فرشتگان همراهي مي شد و مسلماً در ميان آنها مطاع بود و يک رسول بايد در ميان همراهانش مطاع باشد.
در حديثي آمده است به هنگام نزول اين آيات پيغمبر اکرم صلي الله عليه وآله به جبرئيل فرمود: ما احسن ما اثني عليک ربک!: ذي قوه عنده ذي العرش مکين مطاع ثم امين،فما کانت قوتک؟ و ما کانت امانتک؟” چه خوب خداوند تو را ستوده است که فرموده: صاحب قدرت است، و در نزد خداوند صاحب عرش قرب و مقام دارد و در آنجا فرمانروا است و امين، نمونه اي از قدرت و امانت خود را بيان کن!
جبرئيل در پاسخ عرض کرد : اما نمونه قوت من اينکه مأمور نابودي شهرهاي قوم لوط شدم، و آن چهار شهر بود، در هر شهر چهارصدهزار مرد جنگجو وجود داشت ،به جز فرزندان آنها ، من اين شهرها را از بين برداشتم و به آسمانها بردم تا آنجا که فرشتگان آسمان صداي حيوانات آنها را شنيدند، سپس به زمين آوردم، و زيرورو کردم!
و اما نمونه امانت من اين است که هيچ دستوري به من داده نشده که از آن دستور کمترين تخطي کرده باشم”[5]
[1] سوره مريم – آيه 17
[2] تکوير – 19
[3] مکين از ماده مکانت به معني مقام و منزلت است،و به طوري که از کلمات راغب در مفردات و بعضي ديگر از مفسران استفاده مي شود اين ماده در اصل اسم مکان از ماده کون است ،سپس بر اثر کثرت استعمال آن را به منزله ماده فعل قرار داده و تمکن از آن مشتق شده است مانند تمسکن مه از ماده سکون است
[4] تکوير – 21
[5] مجمع البيان جلد 10 صفحه 446- همين مضمون در تفسير الدر المثور ذيل آيات مورد بحث نيز آمده است.
مطالعه بیشتر:
فرشتگان و جنگ بدر (قسمت چهارم)
بارگذاری فایل BGL دیکشنری Babylon برای آشنایی با فرشتگان (قسمت هشتم)