پیام‌رسان بومی چطور می‌تواند جای واتس‌اپ را بگیرد؟

زمان مطالعه: ۴ دقیقه

در شرایطی که واتس‌اپ اعلام کرده کاربران باید با اشتراک‌گذاری اطلاعاتشان با فیس‌بوک موافقت کنند و در اعتراض به این موضوع، موج کوچ جهانی به سایر پیام‌رسان‌ها آغاز شده، یک حقوقدان فضای مجازی می‌گوید مهاجرت کاربران ایرانی از واتس‌اپ به این وابسته است که پیام‌رسان‌های داخلی خدماتشان را با چه کیفیتی ارائه دهند و چطور مسائل را تنظیم کنند که حریم خصوصی افراد نقض نشود.

به گزارش ایسنا، واتس‌اپ به تازگی اعلام کرده کاربران برای ادامه دریافت خدمات باید بپذیرند اطلاعاتشان با فیس‌بوک که شرکت مالک این پیام‌رسان است، به اشتراک گذاشته شود. این موضوع، انتقاد کاربران و کارشناسان حریم خصوصی را به‌دنبال داشته است. در این راستا محمدجعفر نعناکار -حقوقدان فضای مجازی- در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به خریداری واتس‌اپ و اینستاگرام توسط فیس‌بوک بیان کرد: در راستای ادغام این اپلیکیشن‌ها، فیس‌بوک اطلاعات را ادغام و پلتفرم جامع‌تری را ایجاد خواهد کرد و این مساله به‌خودی خود منجر می‌شود که حریم خصوصی برای بخشی از کسانی که از این پلتفرم‌ها استفاده می‌کنند، به خطر بیفتد.

وی با بیان اینکه در کل دنیا اصلی درباره حریم خصوصی و استفاده از پلتفرم‌هایی که داده جابه‌جا می‌کنند وجود دارد، گفت: در دنیا، افراد مکاتبات اداری، اسناد مالی و حقوقی و اطلاعات خصوصی خود را معمولا از طریق بستر ایمیل جابه‌جا می‌کنند. شرکت‌ها از دامین و هاست شخصی خود عموم مردم هم از سرویس‌هایی که به‌صورت رایگان یا پولی در اختیارشان قرار می‌گیرد، استفاده می‌کنند. در هر دو صورت چه در لایسنس اگریمنت‌ (جواز پیمان) پلتفرم‌های عمومی و چه هاست‌های داخلی و میزبانی داخلی شرکت‌ها، تعریف حریم خصوصی مشخص است.

این حقوقدان فضای مجازی با بیان اینکه فرهنگ سایبری در ایران دستخوش تغییر شده و تمام افراد از پیام‌رسان‌ها به‌عنوان اتوماسیون استفاده می‌کنند، افزود: مخصوصا پس از فیلتر شدن تلگرام، اقبالی از واتس‌اپ شد و در حال حاضر افراد برای ارسال اطلاعات شخصی و حتی در ادارات برای ارسال اسناد، به جای ایمیل، از پلتفرم‌های ارسال پیام استفاده می‌کنند. البته سال گذشته شورای عالی فضای مجازی مصوبه‌ای ابلاغ و استفاده نهادهای دولتی و شرکت‌ها و موسساتی که به‌نوعی به حاکمیت و دولت متصل هستند، از پیام‌رسان‌های خارجی را برای مبادلات خودشان در راستای جلوگیری از نقض حریم خصوصی ممنوع کرد.

پلتفرم‌های خارجی پاسخگوی مشکلات در ایران نیستند

نعناکار ادامه داد: متاسفانه در ایران قانون خاص و مدون قابل ارجاعی که حریم خصوصی را تعریف کند، وجود ندارد. هرچند به‌صورت پراکنده چه در منشور حقوق شهروندی و چه در قوانین دیگر به موضوع حریم شخصی پرداخته شده، اما به‌صورت جامع تعریف چندان درستی از این مجموعه نداریم. نکته دیگر اینکه پلتفرم‌های خارجی متاسفانه به این علت که با نظام حاکمیتی ما همراه نیستند، پاسخگوی ما هم نیستند. بنابراین در شرایطی که اتفاقی در خصوص نقض حریم خصوصی در این پلتفرم‌ها برای شما بیفتد، یا خسارتی وارد و احیانا غرامتی درخواست شود، ممکن است نتوانید مساله را از صاحب پلتفرم پیگیری کنید.

وی در پاسخ به اینکه در شرایطی که واتس‌اپ اعلام کرده اطلاعاتش را با فیس‌بوک به اشتراک می‌گذارد، واکنش کاربران ایرانی چیست، توضیح داد: اینکه آیا ایرانی‌ها با این موج جهانی که ایجاد شده، به پیام‌رسان دیگری مهاجرت می‌کنند یا خیر، خیلی به این وابسته است که پیام‌رسان‌های داخلی ما، یعنی آن پنج پیام‌رسان مطرح، با چه کیفیتی خدمات ارائه می‌دهند، دیگر اینکه چه ارزش افزوده‌ای برای کاربر ایرانی ایجاد می‌کنند و نکته سوم اینکه چطور مسائل را تنظیم می‌کنند که حریم خصوصی افراد نقض نشود.

این حقوقدان فضای مجازی با بیان اینکه پنج پیام‌رسانی که در ایران کار می‌کنند، از جای خاصی پروانه به‌خصوصی ندارند و فعالیتشان تحت یک بنگاه تجاری است، افزود: لایسنس اگریمنت یا جواز پیمانی که پیام‌رسان‌های داخلی تدوین کرده‌اند که حریم خصوصی افراد را نقض نکنند، تحت نظارت سازمانی نیست و این ضعف بزرگ پیام‌رسان‌های داخلی است. اگر این مشکل حل شده و ارزش افزوده‌ای هم برای کاربران ایجاد شود، مانند استفاده از فناوری‌های حوزه فین‌تک، کیف پول الکترونیکی، پرداخت‌های خرد و اخذ خدمات دولتی، احتمالا ایرانیان هم مانند بسیاری از کشورهای دیگر از پیام‌رسان‌های بومی استقبال خواهند کرد.

نعناکار ادامه داد: تا زمانی که این اتفاق نیفتد، این شائبه و نگرانی وجود دارد که سیستم فیلترینگ کشور نقض شود، یعنی مردم بیشتر به همان تلگرام رجوع کنند که هرچند فیلتر شده، اما فیلترشکن به‌وفور در دسترس است و نسخه‌های دیگر بی‌فیلتر از تلگرام هم وجود دارد، دیگر اینکه سراغ پیام‌رسان دیگری مانند سیگنال بروند که توسط ایلان ماسک توصیه شده که اینجا باز هم پهنای باند کشور در اختیار مجموعه‌ای قرار می‌گیرد که تحت سیطره حاکمیت نیست.

پیام‌رسان بومی چه زمانی مورد اقبال قرار می‌گیرد؟

وی با اشاره به تجربه بین‌المللی برای همه‌گیر شدن پیام‌رسان‌ها، اظهار کرد: یکی از دلایلی که واتس‌اپ، تلگرام یا سیگنال مورد اقبال جهانی هستند، به این دلیل است که روابط جهانی برقرار می‌کنند و کاربر می‌تواند از طریق آن‌ها با کاربران کشورهای دیگر ارتباط برقرار کند. با وجود این، هر کشوری معمولا یک پیام‌رسان داخلی هم دارد که خدمات دیگری را ارائه می‌دهد و مردم از آن هم استفاده می‌کنند. در ایران هم طبیعتا باید اینطور باشد. شما واتس‌اپ را دارید و با خارجی‌ها ارتباطات برقرار می‌کنید و یک پیام‌رسان داخلی هم دارید.

این حقوقدان فضای مجازی در ادامه با بیان اینکه اگر پیام‌رسان داخلی بخواهد فراگیر شود،‌ باید این دو اتفاق بیفتد، توضیح داد: لازم است توسط پیام‌رسان‌ها ارزش افزوده داخلی ایجاد شده و زندگی برای مردم تسهیل شود، از جمله امکاناتی مانند خریدن بلیت، پرداخت مالیات، نوبت‌دهی پزشکی، نسخه الکترونیکی، تبادلات مالی، دریافت اخبار، ‌ارتباط گرفتن با نهادهای حاکمیتی روی پیام‌رسان‌ها تعریف شود. این ارائه خدمات منجر می‌شود که اقبالی صورت گیرد و مردم از این پلتفرم‌ها استفاده کنند.

نعناکار در ادامه با اشاره به لزوم وجود نهاد نظارتی در پیام‌رسان‌ها گفت: مردم باید ممطئن باشند که از آنها صیانت می‌شود و اگر حقوقشان در یک پلتفرم داخلی ضایع شد، مرجعی هست که از حقوقشان دفاع و پیگیری کند و حق و حقوق افراد را بگیرد و از طرفی قوانین دست‌وپاگیر هم برای آنها وضع نکند. این اتفاق در تمام کشورها افتاده و صیانت از حقوق مردم به علاوه ارزش افزوده داخلی، اقبال نسبت به پیام‌رسان‌های داخلی را افزایش می‌دهد که البته این نافی این نیست که کسی از پیام‌رسان بین‌المللی استفاده کند، بلکه هر کدام از پلتفرم‌های داخلی و خارجی جایگاه خود را دارد و باید از ظرف زمان و مکان خودش مورد بررسی قرار گیرد.

حق نشر در فجازی

زمان مطالعه: ۳ دقیقه

همواره سؤال می‌شود آیا قوانین داخلی از حق نشر در فضای مجازی حمایت می‌نماید یا خیر؟ پاسخ به این سؤال با اندکی تورق قانونی قابل استحصال است.

بر اساس ماده ۶۲ قانون تجارت الکترونیکی «حق تکثیر، اجرا و توزیع (‌عرضه و نشر) آثار تحت حمایت قانون‌ حمایت حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸.۹.۳ و قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی مصوب ۱۳۵۲.۹.۲۶ و قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای مصوب ۱۳۷۹.۱۰.۴، به‌صورت «داده‌پیام» منحصراً‌ در اختیار مؤلف است. کلیه آثار و تألیفاتی که در قالب «‌داده‌پیام» می‌باشند، ازجمله اطلاعات، نرم‌افزارها و برنامه‌های رایانه‌ای، ابزار و روش‌های رایانه‌ای و پایگاه‌های داده و همچنین حمایت از حقوق مالکیت‌های فکری در بستر مبادلات الکترونیکی شامل حق اختراع، حق طراحی، حق مؤلف، حقوق مرتبط با حق مؤلف، حمایت از پایگاه‌های داده،‌حمایت از نقشه مدارهای یکپارچه قطعات الکترونیکی (Integrated Circuits & Chips) و حمایت از اسرار تجاری، مشمول قوانین مذکور در این ماده و قانون ثبت علائم و اختراعات مصوب ۱۳۱۰.۴.۱ و آئین‌نامه اصلاحی اجرای قانون ثبت علائم تجارتی و اختراعات مصوب ۱۳۳۷.۴.۱۴ خواهد بود، منوط بر آن‌که امور مذکور در آن دو قانون موافق مصوبات مجلس شورای اسلامی باشد.» همچنین بر اساس تبصره ۱ این ماده «حقوق مرتبط با مالکیت ادبی و هنری (Related Rights) که پیش‌ازاین به‌عنوان حقوق جانبی مالکیت ادبی و هنری (Neighboring Rights) شناخته می‌شدند ‌شامل حقوق مادی و معنوی برای عناصر دیگری علاوه بر مؤلف، ازجمله حقوق هنرمندان مجری آثار، تولیدکنندگان صفحات صوتی و تصویری و سازمان‌ها و مؤسسات ضبط و پخش می‌باشند که مشمول قوانین مصوب ۱۳۴۸.۹.۳ و ۱۳۵۲.۹.۲۶ مورد‌اشاره در این ماده می‌باشند.».

برای روشن‌تر شدن بحث لازم است در خصوص آثار قابل حمایت از در قانون حمایت حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان به این نکته اشاره شود که بر اساس ماده ۲ این قانون آثار زیر تحت حمایت نظام حقوقی ایران است:

۱ – کتاب و رساله و جزوه و نمایشنامه و هر نوشته دیگر علمی و فنی و ادبی و هنری.

۲ – شعر و ترانه و سرود و تصنیف که به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد.

۳ – اثر سمعی و بصیری به‌منظور اجرا درصحنه‌های نمایش یا پرده سینما یا پخش از رادیو یا تلویزیون که به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد.

۴ – اثر موسیقی که به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد.

۵ – نقاشی و تصویر و طرح و نقش و نقشه جغرافیایی ابتکاری و نوشته‌ها و خطه‌های تزیینی و هرگونه اثر تزیینی و اثر تجسمی که به هر طریق و روش به‌صورت ساده یا ترکیبی به وجود آمده باشد.

۶ – هرگونه پیکره (‌مجسمه).

۷ – اثر معماری از قبیل طرح و نقشه ساختمان.

۸ – اثر عکاسی که با روش ابتکاری و ابداع پدید آمده باشد.

۹ – اثر ابتکاری مربوط به هنرهای دستی یا صنعتی و نقشه قالی و گلیم.

۱۰ – اثر ابتکاری که بر پایه فرهنگ‌عامه (‌فولکلور) یا میراث فرهنگی و هنری ملی پدید آمده باشد.

۱۱ – اثر فنی که جنبه ابداع و ابتکار داشته باشد.

۱۲ – هرگونه اثر مبتکرانه دیگر که از ترکیب چند اثر از اثرهای نامبرده در این فصل پدید آمده باشد.

لذا مشاهده می‌گردد طیف گسترده‌ای از آثار تحت حمایت قانونی است، مضاف آنکه بر اساس بند ۱۲ ماده ۲ این قانون هرگونه اثر مبتکرانه دیگر که از ترکیب چند اثر از اثرهای نامبرده در این فصل پدید آمده باشد نیز تحت حمایت قانونی قرار خواهد گرفت.

همچنین بر اساس ماده ۷و ۸ قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی، هرگاه متخلف از این قانون حقیقی یا حقوقی باشد علاوه بر مجازات پیش‌بینی‌شده می‌بایست خسارت‌های به وجود آمده را نیز جبران نماید و این بدان معنی است که حق تکثیر آثار ترجمه‌شده در فضای مجازی نیز با استناد به تبصره ۱ ماده ۶۲ به رسمیت شناخته‌شده است.

ایضاً بر اساس قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای، آثار پدید آمده به‌شرط دارا بودن تأییدیه فنی تحت حمایت قانونی قرار خواهد گرفت و ازاین‌رو مفاهیم و مواردی چون معماری اطلاعات، طراحی پایگاه‌های داده، داده‌پیام‌ها، طراحی‌های پیشینی و پسینی نرم‌افزارها (UI & UX) و دیگر موارد مشابه تحت حمایت قانونی قرار خواهد گرفت.

ازاین‌رو ضمانت اجرای این حمایت‌های قانونی نیز در قوانین متنوع که در بالا به آن‌ها اشاره شد پیش‌بینی‌شده و بر اساس ماده ۲ قانون مسئولیت مدنی نیز در موردی که عمل واردکننده زیان موجب خسارت مادی یا معنوی زیان‌دیده شده باشد دادگاه پس از رسیدگی و ثبوت امر او را به جبران خسارات مزبور محکوم می‌نماید و چنان چه عمل واردکننده زیان فقط موجب یکی از خسارات مزبور باشد دادگاه او را به جبران همان نوع خساراتی که وارد نموده محکوم خواهد نمود.