نشان USDC متعلق به Circle؛ منبع Wikimedia Commons با مجوز CC BY-SA 4.0

اگر یک استیبل‌کوین به اندازه‌ای در پرداخت‌ها و بازار مالی گسترش یابد که ریسک آن از مرز یک کشور عبور کند، آیا نظارت ملی به‌تنهایی کافی است؟ اتحادیه اروپا با نخستین طبقه‌بندی یک توکن پول الکترونیکی را به‌عنوان پول «مهم» در چارچوب MiCA، قرارداده و پاسخ عملی خود را به این پرسش نشان داده است.

اداره بانکداری اروپا (EBA) در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶، برابر با ۲۲ مهر ۱۴۰۵، اعلام کرد USDC صادرشده از سوی شرکت اروپایی Circle Internet Financial Europe SAS نخستین توکن پول الکترونیکی مهم در اتحادیه اروپا است. از ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، برابر با ۲۱ آبان ۱۴۰۵، بخشی از نظارت احتیاطی بر ناشر از نهاد ناظر فرانسه به EBA منتقل شد. این تحول، نخستین آزمون عملی یکی از سازوکارهای مهم نظارتی MiCA است.

۱. «مهم» بودن در MiCA به چه معناست؟

مقررات MiCA میان توکن‌های با پشتوانه دارایی (ART) و توکن‌های پول الکترونیکی (EMT) تفاوت می‌گذارد. مطابق بند ۷ جزء ۱ ماده ۳، EMT دارایی رمزنگاری‌شده‌ای است که ارزش باثبات خود را به ارزش یک پول رسمی واحد پیوند می‌دهد. USDC به دلیل ارجاع به دلار آمریکا در همین طبقه قرار می‌گیرد.

اما «مهم» بودن صرفاً رتبه‌بندی بر اساس ارزش بازار نیست. ماده ۵۶ MiCA مقرر می‌کند EBA زمانی یک EMT را مهم طبقه‌بندی کند که دست‌کم سه معیار از معیارهای ماده ۴۳(۱) تحقق یافته باشد. این معیارها شامل بیش از ده میلیون دارنده؛ ارزش انتشار، ارزش بازار یا ذخیره بیش از پنج میلیارد یورو؛ میانگین روزانه بیش از ۲.۵ میلیون تراکنش با ارزش تجمیعی بیش از ۵۰۰ میلیون یورو؛ تعیین ناشر به‌عنوان دروازه‌بان در مقررات بازارهای دیجیتال؛ اهمیت فعالیت بین‌المللی از جمله استفاده در پرداخت و حواله؛ پیوند توکن یا ناشر با نظام مالی؛ و صدور توکن دیگر همراه با ارائه دست‌کم یک خدمت دارایی رمزنگاری‌شده از سوی همان ناشر است.

معتقدم اهمیت این آزمون در ترکیب معیارهای کمی و کیفی آن است. مقرره تفویض اختیار کمیسیون اروپا (EU) 2024/1506 شاخص‌های ارزیابی برخی معیارهای کیفی را روشن‌تر می‌کند. با این حال، اطلاعیه عمومی EBA درباره USDC مشخص نمی‌کند دقیقاً کدام سه معیار یا بیشتر احراز شده‌اند؛ بنابراین نسبت دادن یک معیار خاص به تصمیم، بدون دسترسی به مبانی تفصیلی آن، دقیق نیست. ماده ۵۶(۸) نیز ارزیابی مجدد سالانه را پیش‌بینی کرده است؛ پس این طبقه‌بندی دائمی و غیرقابل بازنگری نیست.

۲. از ۱۲ نوامبر چه چیزی تغییر کرده است؟

بر اساس اطلاعیه EBA، مسئولیت نظارت مستقیم بر سرمایه و منابع مالی خود ناشر، ذخایر پشتوانه، الزامات نقدینگی و برنامه‌های بازیابی و بازخرید USDC به EBA منتقل شده است. در مقابل، نهاد ناظر فرانسه (ACPR) همچنان موضوعاتی مانند حاکمیت شرکتی، سهام‌داری واجد شرایط، ارزیابی صلاحیت مدیران، برون‌سپاری و تعارض منافع را پیگیری می‌کند.

بنابراین، انتقال صلاحیت کامل و انحصاری نیست؛ ساختار «نظارت دوگانه» شکل گرفته است. ماده ۱۱۷(۴) MiCA نظارت EBA بر رعایت الزامات مواد ۵۵ و ۵۸ را مقرر می‌کند و بند ۵ همان ماده همکاری نزدیک با سایر مراجع مسئول نظارت بر ناشر را لازم می‌داند. به نظر من، این تقسیم صلاحیت می‌کوشد نظارت بر ریسک‌های ذخیره و نقدینگی را در سطح اروپایی هماهنگ کند، بی‌آنکه نقش نهاد ناظر ملی در موضوعات سازمانی و حاکمیتی حذف شود.

۳. پیامدهای طبقه‌بندی برای ناشر و بازار چیست؟

مهم شدن یک توکن صرفاً انتقال یک پرونده اداری نیست. ماده ۵۸ MiCA برای مؤسسات پول الکترونیکی صادرکننده توکن‌های مهم، الزامات احتیاطی تکمیلی در زمینه ذخایر و سرمایه مقرر می‌کند و حسابرسی مستقل را به تناوب شش‌ماهه لازم می‌داند. ماده ۵۵ نیز الزامات برنامه بازیابی و بازخرید را به ناشران EMT تسری می‌دهد. نتیجه عملی می‌تواند افزایش هزینه انطباق، کیفیت گزارش‌دهی و مسئولیت مدیریت ریسک ناشر باشد.

ماده ۱۱۹ نیز تشکیل کالج نظارتی مشورتی برای هر ناشر توکن مهم را پیش‌بینی می‌کند؛ نهادی با ریاست EBA که تبادل اطلاعات و هماهنگی میان مراجع ذی‌ربط را تسهیل می‌کند. EBA همچنین از امضای تفاهم‌نامه همکاری با اداره خدمات مالی ایالت نیویورک (NYDFS) برای تبادل اطلاعات درباره فعالیت‌های فرامرزی استیبل‌کوین‌ها خبر داده است. این همکاری نشان می‌دهد که نظارت بر توکن‌های جهانی، حتی با وجود چارچوب منطقه‌ای، به ارتباط با نهادهای خارج از اتحادیه نیز نیاز دارد.

۴. آیا دارنده USDC اکنون تضمین بیشتری دارد؟

افزایش نظارت بر ناشر می‌تواند کنترل ریسک ذخایر، نقدینگی و برنامه بازخرید را تقویت کند؛ اما به معنای تضمین دولتی ارزش توکن یا مصونیت دارنده از همه خطرها نیست. ماده ۴۹ MiCA برای دارنده EMT حق مطالبه از ناشر و امکان بازخرید به ارزش اسمی را پیش‌بینی می‌کند. این حق، تعهد ناشر است و نباید با تضمین حاکمیتی یا بیمه سپرده بانکی یکسان تلقی شود.

برای نمونه، شرایط استفاده اروپایی Circle تصریح می‌کند که حساب پول الکترونیکی آن حساب بانکی نیست و طرح ضمانت سپرده فرانسه بر آن اعمال نمی‌شود. این عبارت قراردادی باید در محدوده همان حساب و رابطه قراردادی خوانده شود؛ اما یادآور آن است که عنوان «مهم» در MiCA به‌تنهایی حمایت‌های سپرده‌گذار بانکی را ایجاد نمی‌کند. همچنین ریسک نگهداری توکن نزد صرافی، متولی کیف پول و خطرهای عملیاتی شبکه با تغییر مرجع ناظر ناشر از بین نمی‌روند.

۵. درس‌هایی برای ایران

برای کسب‌وکارهایی که از استیبل‌کوین در تسویه، نگهداری ارزش یا پرداخت فرامرزی استفاده می‌کنند، این تحول چند نکته کاربردی دارد. باید میان ناشر توکن، متولی دارایی، صرافی، ارائه‌دهنده خدمات انتقال و دارنده نهایی تفکیک کرد؛ زیرا مسئولیت و ریسک هر یک متفاوت است. بررسی پشتوانه نیز نباید به مشاهده گزارش ذخایر محدود بماند و باید کیفیت دارایی‌های ذخیره، نقدشوندگی، تفکیک دارایی، حق بازخرید و برنامه مواجهه با بحران را در بر گیرد. در قراردادهای تجاری نیز باید روشن باشد که تعهد پرداخت با تحویل توکن انجام می‌شود یا با امکان بازخرید آن به پول رسمی؛ این دو از حیث ریسک اعتباری و اجرای تعهد یکسان نیستند.

این تحول به‌خودی‌خود به معنای لازم‌الاجرا شدن MiCA در ایران نیست. دامنه اجرای مقرره اروپایی باید با توجه به ناشر، محل عرضه، محل ارائه خدمات و پیوند فعالیت با بازار اتحادیه اروپا سنجیده شود. از منظر سیاست‌گذاری، تجربه اروپا پرسش‌های مهمی پیش می‌کشد: چه زمانی یک توکن از حیث اندازه یا پیوند با نظام مالی «مهم» می‌شود؟ کدام نهاد باید بر ذخایر و نقدینگی نظارت کند؟ چه سازوکاری برای همکاری نهادهای ناظر و حمایت از حق بازخرید دارنده لازم است؟

به نظر من، ارزش این تحول برای ایران در الگوبرداری شکلی از مقرره خارجی نیست؛ در توجه به طراحی نهادی و تقسیم دقیق صلاحیت‌هاست. اگر استیبل‌کوین‌ها قرار است در پرداخت و تجارت دیجیتال نقش جدی پیدا کنند، نظارت بر ناشر، ذخایر، متولیان و مسیر بازخرید باید به‌صورت زنجیره‌ای منسجم دیده شود. آیا چارچوب‌های فعلی ما برای پاسخ به چنین سطحی از ریسک و اتصال فرامرزی آمادگی دارند؟

منابع: اطلاعیه رسمی EBA درباره طبقه‌بندی USDC، ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶؛ مقرره MiCA، مقرره اتحادیه اروپا 2023/1114، مواد ۳، ۴۹، ۵۵، ۵۶، ۵۸، ۱۱۷ و ۱۱۹؛ مقرره تفویض اختیار کمیسیون اروپا 2024/1506؛ تصمیم EBA/DC/558، ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۴؛ شرایط استفاده اروپایی Circle، ۷ ژوئیه ۲۰۲۶؛ تحلیل The Paypers، ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶؛ نشان USDC، اثر Circle در Wikimedia Commons، مجوز CC BY-SA 4.0.

این یادداشت جنبه آموزشی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی در پرونده‌های مشخص نیست.